મટકાનો ઇતિહાસ ગુજરાતીમાં: કપાસના ભાવથી કલ્યાણ અને મેઇન બજાર સુધી

જે રમતનું રિઝલ્ટ આજે મોબાઇલ પર 267-58-134 જેવી લાઇનમાં દેખાય છે, તેનું મૂળ કોઈ પાસા કે પત્તાંમાં નહીં, પણ કપાસના ભાવમાં છે. છ દાયકા પહેલાં બોમ્બેના વેપારી વિસ્તારમાં લોકો દૂરના શહેરમાં નક્કી થતા કપાસના ભાવ પર પૈસા લગાવતા હતા. ત્યાંથી ઘડામાં નાખેલી ચિઠ્ઠી, પછી પત્તાં, અને છેવટે વેબસાઇટ સુધીની આ સફર છે. લેખમાં એ જ વાતો લીધી છે જે જાણીતાં અખબારી અહેવાલો અને લોકકથનમાં એકસરખી મળે છે; જ્યાં માહિતી ફક્ત પરંપરાગત વર્ણન છે, ત્યાં તેમ કહ્યું છે.

સમયરેખા

કપાસ, તાર અને બે ભાવ

આઝાદી પછીનાં વર્ષોમાં બોમ્બે કપાસના વેપારનું કેન્દ્ર હતું. ન્યૂયોર્ક કોટન એક્સચેન્જમાં કપાસનો ભાવ ખૂલતી વખતે અને બંધ થતી વખતે કેટલો રહ્યો, તે ટેલિપ્રિન્ટરથી બોમ્બે કોટન એક્સચેન્જ સુધી પહોંચતું. વેપારીઓ માટે આ સામાન્ય માહિતી હતી; પણ કેટલાક લોકોએ એ ભાવના છેલ્લા આંકડા પર શરત મારવાનું શરૂ કર્યું. ભાવ સાત સમંદર પાર નક્કી થતો હતો, એટલે અહીં બેઠેલું કોઈ તેમાં હાથ ન નાખી શકે, એવો ભરોસો હતો. દિવસમાં બે ભાવ આવતા, એટલે બે વાર પરિણામ મળતું. ઓપન અને ક્લોઝ, આ બે શબ્દો એ ઓપનિંગ રેટ અને ક્લોઝિંગ રેટના વારસ છે.

1961: આધાર છૂટ્યો

1961માં ન્યૂયોર્ક એક્સચેન્જે આ રીતે ભાવ મોકલવાનું બંધ કર્યું, અથવા ભાવ પરની શરત પર અહીં રોક લાગી; બંને વર્ણનો મળે છે, પરિણામ એક જ હતું. શરત લગાવનારાઓ પાસે રોજની ટેવ હતી, પણ આંકડો આપનારો સ્રોત નહોતો. જરૂર એવા આંકડાની હતી જે દિવસમાં બે વાર આવે, જેને કોઈ પહેલેથી જાણી ન શકે, અને જે નાના માણસને પણ સમજાય.

1962: કલ્યાણજી ભગત, વરલી અને માટીનો ઘડો

એ જરૂરિયાત કલ્યાણજી ભગતે પૂરી કરી. તેઓ ગુજરાતથી, કચ્છના પ્રદેશથી, બોમ્બે આવેલા હતા અને વરલી વિસ્તારમાં કરિયાણાની દુકાન ચલાવતા, એવું મોટા ભાગનાં વર્ણનો કહે છે. 1962માં તેમણે એવો ડ્રો શરૂ કર્યો જેમાં ભાવને બદલે ચિઠ્ઠી નક્કી કરતી: 0થી 9 સુધીના આંકડા લખેલી ચિઠ્ઠીઓ માટીના મોટા ઘડામાં નાખવામાં આવતી, અને તેમાંથી ત્રણ ખેંચાતી. હિન્દી-મરાઠીમાં એ ઘડો મટકા કહેવાય, અને એ શબ્દ રમતને ચોંટી ગયો. વરલીથી ચાલતું હોવાથી નામ પડ્યું વરલી મટકા. તેમનો ડ્રો અઠવાડિયાના સાતેય દિવસ ચાલતો, અને ઓછામાં ઓછી રકમથી રમી શકાતું; મિલમજૂરોમાં તે એટલે જ ફેલાયું. આજનું કલ્યાણ બજાર તેમના નામ પરથી છે, અને 1962નું એ વર્ષ કલ્યાણની ઓળખ બની ગયું છે.

1964: રતન ખત્રી અને ન્યૂ વરલી મટકા

બે વર્ષ પછી રતન ખત્રીએ, જે ભાગલા વખતે કરાચીથી આવેલા સિંધી પરિવારના હતા, ન્યૂ વરલી મટકા નામે અલગ ડ્રો શરૂ કર્યો. તેમાં નિયમોમાં થોડો ફેર હતો, અને પછીથી ચિઠ્ઠીની જગ્યાએ પત્તાંનો ઉપયોગ થવા લાગ્યો: 52 પત્તાંમાંથી ત્રણ ખેંચાય અને તેમના આંકડા પન્ના બને. તેમનો ડ્રો અઠવાડિયામાં પાંચ દિવસ ચાલતો, એવું જૂનાં વર્ણનો નોંધે છે. જાહેર સભામાં, બધાની નજર સામે પત્તું ખેંચાવાની રીતને લીધે ખત્રીના આંકડા પર લોકોને ભરોસો બેઠો, અને અખબારોએ તેમને મટકા કિંગ કહેવા માંડ્યા. આજનું મેઇન બજાર એ પરંપરાનું ચાલુ સ્વરૂપ ગણાય છે.

1970 અને 1980: ટોચ

સિત્તેર અને એંસીના દાયકામાં પરેલ, લાલબાગ, વરલી અને દાદરના મિલ વિસ્તારોમાં સાંજે આંકડાની રાહ જોવી રોજની વાત હતી. ગલીએ ગલીએ આંકડા લખનારા બુકી બેસતા, અને રિઝલ્ટ મોઢેમોઢ પહોંચતું. એ સમયના અહેવાલો દર મહિને કરોડોમાં ઉથલપાથલની વાત કરે છે; ચોક્કસ રકમ કોઈ પાસે નથી, કારણ કે આખો ધંધો હિસાબ બહાર ચાલતો. કટોકટી (1975-77) દરમિયાન રતન ખત્રીની ધરપકડ થઈ અને તેમણે લાંબો સમય જેલમાં ગાળ્યો, પણ બહાર આવ્યા પછી ડ્રો ફરી શરૂ થયો. 1982ની મિલ હડતાળ પછી મજૂરોની આવક ઘટી, છતાં આંકડાની ટેવ ટકી રહી.

1990ના દાયકા: પોલીસ, બંધ અડ્ડા અને હિજરત

નેવુંના દાયકામાં મુંબઈ પોલીસે મટકા અડ્ડાઓ સામે વારંવાર દરોડા પાડ્યા. મોટા અડ્ડા બંધ થયા, અને શહેરમાં ખુલ્લેઆમ ચાલતું નેટવર્ક તૂટી પડ્યું. રતન ખત્રીએ આ જ ગાળામાં ધંધો છોડી દીધો, એમ કહેવાય છે. પણ રમત નાબૂદ ન થઈ; તે ગુજરાત, રાજસ્થાન અને બીજાં રાજ્યોના નાનાં શહેરોમાં ફેલાઈ, અને ઘણા બુકી બીજા પ્રકારના જુગાર તરફ વળ્યા. આ દાયકાનો પાઠ સ્પષ્ટ છે: મટકા ક્યારેય કાયદેસર ધંધો નહોતો, અને તેની સાથે જોડાયેલા દરેક માટે જોખમ પૈસા ઉપરાંત કાયદાનું પણ રહ્યું છે.

ફોનથી વેબ પેજ સુધી

2000 પછી રિઝલ્ટ પહેલાં ફોન કોલ અને SMSથી, પછી વેબસાઇટ પર દેખાવા લાગ્યું. જે આંકડા પહેલાં દીવાલ પર ચોકથી લખાતા, તે હવે અઠવાડિયાવાર કોઠામાં ગોઠવાયા, અને એમાંથી જ જોડી ચાર્ટ તથા પેનલ ચાર્ટનું આજનું સ્વરૂપ બન્યું. Satta Matka Global આ છેલ્લા તબક્કાની સાઇટ છે: તે દરેક બજારનું જાહેર થયેલું રિઝલ્ટ નોંધે છે અને ચાર્ટ પેજ પર જૂનો રેકોર્ડ રાખે છે. અહીં દાવ લેવાતો નથી.

આજનાં જાણીતાં બજારો

સાઠના દાયકામાં બે જ બજાર હતાં; આજે ડઝનબંધ છે. લગભગ બધાં એક જ ઢાંચે ચાલે છે: ત્રણ આંકડાનો ઓપન પન્ના, ત્રણ આંકડાનો ક્લોઝ પન્ના, અને બંનેના અંકથી બનતી જોડી. ફેર ફક્ત નામ અને સમયનો છે.

• કલ્યાણ: સૌથી જૂનું નામ; બપોર પછીનું બજાર. તેનાં મોર્નિંગ અને નાઇટ સ્વરૂપ પણ ચાલે છે.
• મેઇન બજાર: રાતનું બજાર, રતન ખત્રીની પરંપરા સાથે જોડાયેલું.
• મિલન, રાજધાની, મધુર, શ્રીદેવી: દરેકનાં ડે અને નાઇટ એમ બે સેશન.
• ટાઇમ બજાર: બપોરે વહેલું ખૂલતું બજાર.

દરેકનો ઓપન અને ક્લોઝ સમય ટાઇમ ટેબલ પર છે; અહીં કલાક લખ્યા નથી, કારણ કે તે વખતોવખત બદલાય છે.

ગુજરાત સાથેનો નાતો

આ ઇતિહાસમાં ગુજરાતી નામો ઓછાં નથી. કલ્યાણજી ભગત પોતે ગુજરાતી હતા, અને બોમ્બેના કપાસ વેપારમાં કચ્છી-ગુજરાતી પેઢીઓનું મોટું સ્થાન હતું. નેવુંના દાયકા પછી રમત જ્યાં ફેલાઈ તેમાં ગુજરાતનાં શહેરો પણ હતાં. પણ એ નાતો ગૌરવની વાત નથી; ગુજરાતમાં જુગાર પર કડક પ્રતિબંધ છે, અને ત્યાં મટકા રમાડનારા સામે નિયમિત કાર્યવાહી થાય છે.

ઇતિહાસમાંથી ત્રણ સીધી વાત

1. રમત સાઠ વર્ષ જૂની છે, સદીઓ જૂની નહીં; અને જૂની હોવાથી કાયદેસર બનતી નથી.
2. ઘડો, ચિઠ્ઠી અને પત્તાં ગયાં; આજે આંકડો કઈ રીતે નક્કી થાય છે તે બજાર ચલાવનાર જાણે. સાઇટ ફક્ત જાહેર થયેલો આંકડો નોંધે છે.
3. જોડી ચાર્ટ કે પેનલ ચાર્ટમાં કોઈ છુપાયેલો સંકેત નથી. છ દાયકાનો રેકોર્ડ પણ કાલનો આંકડો કહી શકતો નથી.

મટકા પર દાવ લગાવવો મોટા ભાગનાં રાજ્યોમાં ગુનો છે અને આ પાનું અઢાર વર્ષથી નાની ઉંમરના વાચકો માટે નથી. શબ્દોના અર્થ માટે ગુજરાતી સમજૂતી, ચાર્ટ માટે ચાર્ટ વાંચવાની રીત અને ટૂંકા જવાબો માટે સવાલ-જવાબ જુઓ.